Promjena dolazi u trenutku kada se Evropa suočava sa sve većim jazom u odnosu na Sjedinjene Američke Države i Kinu u oblastima kao što su tehnologija, vještačka inteligencija, kapital i produktivnost. Evropska komisija je zato pokrenula jednu od najširih revizija pravila o spajanjima kompanija u posljednje dvije decenije. Komisija navodi da se evropska ekonomija u međuvremenu dramatično promijenila zbog digitalizacije, globalizacije, dekarbonizacije i razvoja vještačke inteligencije.

Promjena filozofije mogla bi biti značajna. Evropska komisija tradicionalno je kod velikih spajanja prvenstveno gledala da li bi koncentracija smanjila konkurenciju i ugrozila potrošače. Sada se, međutim, u procjenu sve više uključuju i pitanja poput inovacija, investicija, tehnološkog razvoja i otpornosti evropske ekonomije.

Šef kabineta Generalnog direktorata Evropske komisije za konkurenciju Anthony Whelan rekao je za Financial Times da antimonopolska politika i industrijska politika ne moraju biti suprotstavljene i da veće kompanije mogu imati ulogu u jačanju evropske konkurentnosti. Prema FT-u, Komisija signalizira veću otvorenost prema velikim spajanjima koja bi mogla donijeti više investicija, inovacija i sigurnije lance snabdijevanja.

OD ZAŠTITE KONKURENCIJE DO ”EVROPSKIH ŠAMPIONA”

U pozadini ove promjene nalazi se ideja o stvaranju takozvanih evropskih šampiona – kompanija dovoljno velikih da mogu konkurisati američkim i kineskim gigantima.

Evropska industrija je fragmentisana između 27 država članica, dok kompanije iz SAD-a i Kine često posluju na ogromnim jedinstvenim tržištima i raspolažu znatno većim količinama kapitala. Evropski problem posebno je izražen u tehnološkom sektoru, gdje nijedna evropska kompanija nema tržišnu snagu kakvu imaju američki tehnološki giganti.

Upravo je razvoj vještačke inteligencije dodatno ubrzao ovu debatu. Velike AI kompanije zahtijevaju ogromna ulaganja u računarsku infrastrukturu, čipove, centre podataka i razvoj modela, zbog čega evropske kompanije teško mogu pratiti tempo američkih rivala.

Koliko je trka ozbiljna pokazuje i današnja vijest o francuskoj kompaniji Mistral AI, koja je prikupila čak tri milijarde eura, uz procijenjenu vrijednost od oko 21 milijardu eura. Reuters navodi da je riječ o najvećem pojedinačnom prikupljanju kapitala jedne privatne tehnološke kompanije u Evropi. U finansiranju učestvuju i investitori povezani sa evropskim fondovima za podršku rastu tehnoloških kompanija.

Mistral je upravo primjer kompanije koju evropska politika želi da vidi kako raste dovoljno brzo da može da se takmiči sa američkim gigantima poput OpenAI-ja i Anthropica.

ZAŠTO JE OVO VELIKI ZAOKRET?

Pravila Evropske komisije nijesu nestala. Osnovni princip ostaje isti: spajanje kompanija ne smije ozbiljno narušiti konkurenciju i nanijeti štetu potrošačima.

Na svojoj zvaničnoj stranici Evropska komisija i dalje jasno navodi da koncentracije koje stvaraju ili jačaju dominantnu poziciju mogu biti zabranjene ako dovode do viših cijena, manjeg izbora ili manje inovacija. Problematične transakcije mogu biti odobrene samo ako kompanije ponude mjere koje otklanjaju negativne efekte po konkurenciju.

Ali kriterijumi se sada mijenjaju.

Komisija je u nacrtu novih smjernica posebno otvorila pitanja inovacija, investicija i otpornosti, a novi okvir treba da bude prilagođen ekonomiji u kojoj ogromnu ulogu imaju digitalne platforme, podaci i vještačka inteligencija. Konačna verzija novih smjernica očekuje se u četvrtom kvartalu 2026. godine.

Drugim riječima, pitanje više nije samo: „Hoće li ovo spajanje smanjiti konkurenciju?“

Sve više se postavlja i pitanje: „Hoće li zabrana ovog spajanja oslabiti evropsku sposobnost da se takmiči sa kompanijama iz SAD-a i Kine?“

EKSPERIMENT KOJI NOSI RIZIK

Takav pristup, međutim, ima i drugu stranu.

Veće kompanije mogu imati više novca za istraživanje, razvoj i ulaganja, ali veća koncentracija tržišta može istovremeno značiti manje konkurenata, više cijene i slabiji pritisak na kompanije da inoviraju.

Upravo zbog toga je zanimljiv podatak iz nove studije Evropske komisije objavljene 4. septembra. Istraživači su analizirali više od 3.000 spajanja koja je Komisija odobrila između 1990. i 2024. godine. Prema rezultatima studije, takva spajanja su u prosjeku bila povezana sa smanjenjem inovacija, mjerenih kroz patentnu aktivnost, kako kod kompanija koje su se spojile tako i kod njihovih konkurenata.

Taj nalaz je posebno važan u trenutku kada Brisel pokušava da opravda veću otvorenost prema velikim koncentracijama upravo argumentom da će one podstaći inovacije.

To znači da će Evropska komisija morati da napravi veoma tanku granicu između stvaranja evropskih giganata koji mogu konkurisati SAD-u i Kini i stvaranja kompanija koje će zbog svoje veličine imati previše moći na evropskom tržištu.

SIEMENS – ALSTOM KAO LEKCIJA

Evropa je ovu dilemu već jednom prošla.

Evropska komisija je 2019. godine blokirala planirano spajanje njemačkog Siemensa i francuskog Alstoma, koje je trebalo da stvori evropskog proizvođača željezničke opreme sposobnog da se takmiči sa kineskim gigantima.

Odluka je izazvala snažnu reakciju Berlina i Pariza, koji su tada tražili promjenu evropskih pravila kako bi države mogle da zaštite velike evropske industrijske kompanije. Reuters je tada izvijestio da su Francuska i Njemačka upravo slučaj Siemens–Alstom koristile kao argument da se evropska politika konkurencije mora prilagoditi globalnoj konkurenciji.

Sedam godina kasnije, čini se da je Brisel mnogo bliže upravo tom konceptu.

KO BI MOGLI BITI NOVI EVROPSKI GIGANTI?

Financial Times je posljednjih dana otvorio i pitanje mogućih velikih evropskih spajanja. Među potencijalnim kombinacijama koje se pominju u poslovnim krugovima nalaze se velike kompanije iz telekomunikacija, energetike, bankarstva, avio-industrije i tehnologije.

U energetici se kao potencijalni primjeri navode Iberdrola i Enel, u bankarstvu Deutsche Bank i BNP Paribas, dok bi u tehnološkom sektoru eventualno povezivanje velikih evropskih kompanija moglo biti posebno značajno za trku u vještačkoj inteligenciji. FT ipak upozorava da bi takvi poslovi bili suočeni sa velikim političkim i regulatornim preprekama, ali i sa nacionalnim interesima država članica.

Tu se otvara još jedan evropski paradoks: Brisel želi jedinstveno tržište, ali države članice često žele da zadrže kontrolu nad svojim „nacionalnim šampionima“.

Njemačka je posljednjih godina tradicionalno bila veoma oprezna prema stranim preuzimanjima strateških kompanija. Međutim, njen stav prema mogućem preuzimanju Commerzbanke od strane italijanskog UniCredita sada se mijenja, što Reuters ocjenjuje kao potencijalni znak da Evropa ulazi u novu eru prekogranične konsolidacije banaka.

Brisel sada praktično pravi veliku ekonomsku opkladu: da će evropskim kompanijama biti potrebna veća veličina kako bi mogle da se nose sa američkim i kineskim konkurentima.

Ali cijena te politike može biti smanjenje konkurencije unutar same Evrope.

Zato će ključna riječ u novim pravilima biti ravnoteža. Evropska komisija pokušava da pronađe način da kompanijama omogući da rastu, ulažu i razvijaju tehnologiju, a da istovremeno ne dozvoli stvaranje monopola ili dominantnih igrača koji bi na kraju teret svoje veličine prebacili na potrošače.