Bankar: Portal Bankar već 15 godina prati razvoj crnogorske ekonomije i finansijskog sistema. Kada uporedite Crnu Goru danas sa periodom od prije deceniju i po, šta smatrate najvažnijim napretkom, a šta njenom najvećom još neriješenom ekonomskom slabošću?

Vuković: Crna Gora je tokom prethodnih 15 godina ostvarila značajan napredak u razvoju institucija, očuvanju stabilnosti finansijskog sistema i usklađivanju ekonomskih politika sa standardima Evropske unije. Od države koja je 2010. godine tek dobila status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji, Crna Gora je danas u završnoj fazi pristupnog procesa, sa ekonomijom koja je u međuvremenu značajno napredovala – izgradila stabilniji makroekonomski okvir, ostvarila snažnu konvergenciju i dovela do vidljivog unapređenja životnog standarda građana. Upravo u toj ukupnoj ekonomskoj transformaciji koja je stvorila snažne osnove za dalji razvoj vidim najvažniji napredak Crne Gore u prethodnih petnaest godina.

Crna Gora danas ima značajno viši nivo zaposlenosti i životnog standarda, razvijeniji i stabilniji finansijski sistem, kao i ekonomiju koja je, uprkos brojnim globalnim šokovima i izazovima, nastavila da raste i da se približava evropskom prosjeku. Crnogorska ekonomija u kontinuitetu ostvaruje stope rasta koje su iznad prosjeka Evropske unije, dok je BDP po stanovniku u posljednjoj deceniji i po više nego udvostručen.

Prema prvoj procjeni Eurostata za 2025. godinu, BDP po stanovniku prema standardu kupovne moći dostigao je 54 odsto prosjeka EU, čime se Crna Gora trenutno nalazi na najvišem nivou među ekonomijama Zapadnog Balkana. Prosječna neto zarada je samo u posljednjih pet godina gotovo udvostručena, uz realan rast zarada veći od 40 odsto, što Crnu Goru svrstava među zemlje sa najvećim rastom zarada u regionu, dok je stopa nezaposlenosti danas na istorijskom minimumu od 7,62 odsto. Turizam kao jedan od ključnih stubova crnogorske ekonomije takođe zadržava snažnu poziciju, sa prihodima koji su prošle godine dostigli čak 1,48 milijardi eura, dok je ukupan priliv stranih direktnih investicija takođe premašio milijardu eura u 2025. godini, sa godišnjim rastom od 14,2 odsto.

Bankarski sektor danas je stabilan, visoko likvidan i snažnije regulisan, platni sistem je modernizovan, a poreska administracija ulazi u novu fazu digitalizacije kroz implementaciju Integrisanog sistema za upravljanje prihodima – IRMS. Rast zarada i unapređenje životnog standarda građana predstavljaju neposredan rezultat sprovedenih ekonomskih i fiskalnih reformi. Kroz brojne sprovedene reforme, fiskalna slika Crne Gore danas se zasniva na stabilnim i održivim budžetskim prihodima, bez oslanjanja na jednokratne i privremene izvore finansiranja. Kontinuiranim širenjem poreske baze, rastom zaposlenosti i formalne ekonomije, unapređenjem poreske discipline, efikasnijom naplatom prihoda i smanjenjem neformalne ekonomije obezbijeđeno je da država svoje trajne obaveze finansira iz stabilnih izvora. Ostvareni rezultati potvrđuju da je prihodna strana budžeta postala snažnija, otpornija i predvidivija, uz očuvanje konkurentnosti poslovnog ambijenta i bez dodatnog opterećivanja urednih poreskih obveznika.

Posebno važan pokazatelj napretka predstavlja ubrzanje procesa evropskih integracija. Crna Gora je do sada privremeno zatvorila 18 od ukupno 33 pregovaračka poglavlja, čime je potvrđena sposobnost institucija da sprovode zahtjevne reforme i postepeno preuzimaju standarde koji važe na jedinstvenom evropskom tržištu. Zatvaranje poglavlja nije samo formalni korak na evropskom putu, već pokazatelj unapređenja zakonodavnog i institucionalnog okvira, sa konkretnim i vidljivim efektima na pravnu sigurnost, poslovni ambijent, upravljanje javnim finansijama i kvalitet usluga koje država pruža građanima i privredi. Posebno je važno naglasiti da je Ministarstvo finansija kroz reformske mjere i jačanje poreske administracije napravilo značajne iskorake u suzbijanju sive ekonomije, posebno u oblastima duvana, igara na sreću i tržišta rada. Pojačane kontrole, bolja naplata i formalizacija poslovanja već daju konkretne rezultate i doprinose stabilnijim budžetskim prihodima.

Rezultati sprovedenih mjera i usvojenih zakona već su vidljivi. Danas imamo rekordne prihode po ovim osnovama, sa trajno uvećanom poreskom osnovicom. Prihodi od igara na sreću u prvih sedam mjeseci 2026. godine veći su za više od 37 odsto na godišnjem nivou, dok je snažan rast zabilježen i kod akciza na duvan i duvanske proizvode, od kojih je u istom periodu naplaćeno 14 miliona eura više, odnosno gotovo 20 odsto.

Reformska agenda Ministarstva finansija obuhvata 11 poglavlja, odnosno trećinu svih pregovaračkih poglavlja Crne Gore, dok je Ministarstvo finansija uključeno i u realizaciju mjera u svim ostalim poglavljima. To najbolje govori o širini i značaju reformi koje sprovodimo – od jačanja javnih finansija i digitalizacije, do smanjenja neformalne ekonomije i unapređenja poslovnog ambijenta. Cilj je jasan: više formalne ekonomije, veća poreska disciplina i pravedniji uslovi za sve koji posluju po zakonu.

Važno je istaći da je crnogorska ekonomija, uprkos svojoj veličini i otvorenosti, pokazala visok stepen otpornosti tokom globalne finansijske krize, pandemije, energetske krize i perioda izraženih geopolitičkih neizvjesnosti. Crna Gora je istovremeno ulagala intenzivne napore da, kroz nastavak reformi i ispunjavanje preostalih završnih mjerila, napravi i posljednje korake na svom evropskom putu, zaokruži reformski proces i ostvari punopravno članstvo u Evropskoj uniji.

Kada govorimo o najvećem izazovu, smatram da pitanje moramo sagledati iz šire perspektive, s obzirom na to da svijet u kojem vodimo ekonomsku politiku 2026. godine nije isti kao onaj u kojem smo to činili prije petnaest godina. Globalna ekonomija se u kontinuitetu suočava sa geopolitičkim tenzijama i konfliktima, fragmentacijom trgovinskih i investicionih tokova, promjenama u lancima snabdijevanja i sve većom neizvjesnošću. Istovremeno, dugoročne strukturne promjene – starenje stanovništva i njegov uticaj na ponudu radne snage i javne finansije, ubrzana tehnološka transformacija i klimatske promjene – mijenjaju pretpostavke na kojima su počivali dosadašnji modeli ekonomskog rasta, što nisu izazovi karakteristični samo za Crnu Goru, već pitanja na koja danas odgovaraju i najveće svjetske ekonomije.

Za malu i otvorenu ekonomiju poput crnogorske, odgovor na ovakvo okruženje jeste veća otpornost, jačanje i diversifikovanje ekonomske baze, povećanje produktivnosti i proizvodnih kapaciteta i stvaranje više prostora za sektore sa većom dodatom vrijednošću i izvoznim potencijalom. Ne možemo uticati na geopolitičke okolnosti, ali možemo uticati na to koliko je naša ekonomija spremna da ih dočeka.

Zato naš ključni zadatak nije samo ostvarivanje snažnih stopa rasta već i izgradnja diverzifikovane ekonomije, što ćemo postići kroz povećanje produktivnosti, snažniji izvoz, razvoj energetike, poljoprivrede, prerađivačke industrije i digitalnih djelatnosti, kao i kroz dalje smanjenje neformalne ekonomije. Svjesni smo činjenice da dugoročno održiv napredak mora biti zasnovan na konkurentnijem privatnom sektoru i daljem stvaranju kvalitetnih i dobro plaćenih radnih mjesta.

Upravo to je suština reformskog procesa koji trenutno sprovodimo. Reformska agenda Crne Gore, uz podršku od 383,5 miliona eura iz Instrumenta za reforme i rast, u fokus stavlja poslovni ambijent i privatnom sektoru, digitalnoj i zelenoj tranziciji, energetici, infrastrukturi, ljudskom kapitalu, smanjenju sive ekonomije, kvalitetnijem upravljanju javnim finansijama i reformi državnih preduzeća – dakle, upravo onim oblastima koje određuju koliko će jedna mala ekonomija biti konkurentna i otporna u narednim decenijama.

Vrijednost svih reformi koje sprovodimo ogleda se u povećavanju potencijala naše ekonomije – zato bih rekao da je naš najveći izazov istovremeno i naša najveća prilika: da u vremenu velikih globalnih promjena iskoristimo evropski proces kako bismo izgradili ekonomiju koja nije samo stabilna kada su okolnosti dobre, već je dovoljno produktivna, diversifikovana i institucionalno snažna da ostane otporna i kada okolnosti nijesu dobre. To je, po mom mišljenju, prava definicija ekonomskog napretka Crne Gore u narednom periodu.

Bankar: Crna Gora istovremeno mora da finansira razvoj, očuva socijalnu sigurnost i drži javne finansije pod kontrolom. Gdje je, prema Vašem mišljenju, granica između opravdanog podsticanja potrošnje i potrebe da država sačuva fiskalnu stabilnost?

 Vuković: Uspostavljanje prave ravnoteže između podrške privrednom razvoju, očuvanja socijalne sigurnosti i stabilnosti javnih finansija predstavlja jedno od ključnih načela odgovorne fiskalne politike. U tom kontekstu, svako trajno povećanje tekuće potrošnje mora biti utemeljeno na stabilnim i održivim izvorima finansiranja, bez dugoročnog oslanjanja na zaduživanje i prenošenja obaveza na buduće generacije koje nisu praćene stvaranjem nove ekonomske vrijednosti. Javna potrošnja je opravdana kada štiti životni standard građana, posebno najranjivijih, unapređuje kvalitet javnih usluga ili stvara pretpostavke za brži i održiviji privredni rast. Međutim, fokus ostaje na mjerama koje moraju biti ciljane, fiskalno mjerljive i, kada odgovaraju na privremene poremećaje, vremenski ograničene.

Istovremeno, kapitalna ulaganja u saobraćajnu i energetsku infrastrukturu, obrazovanje, zdravstvo i digitalizaciju ne treba posmatrati samo kao rashod već kao ulaganje u buduću produktivnost i razvoj. Smatram da je zaduživanje opravdano kada se njime finansiraju kvalitetni infrastrukturni projekti čiji ekonomski i društveni efekti prevazilaze troškove finansiranja. Zato se trudimo da kreiramo fiskalnu politiku koja uspostavlja ravnotežu između razvojne i socijalne uloge budžeta, sa jedne strane, i očuvanja održivosti javnog duga, sa druge. Država treba da podrži građane i privredu onda kada je to potrebno, ali bez ugrožavanja stabilnosti koja predstavlja osnov dugoročnog rasta.

Bankar: Značajan dio javnog duga dospijevaće u narednim godinama, dok cijena zaduživanja zavisi i od međunarodnih finansijskih prilika. Koji je plan Ministarstva da se te obaveze refinansiraju bez stvaranja prevelikog pritiska na budžet i buduće generacije?

 Vuković: Upravljanje javnim dugom ne počinje u trenutku dospijeća obaveze. Plan Ministarstva je da obavezama koje dospijevaju u narednim godinama upravljamo unaprijed, kroz pravovremeno refinansiranje, produžavanje prosječne ročnosti duga, diverzifikaciju izvora finansiranja i održavanje adekvatnog nivoa državnih depozita kao zaštitne rezerve.

Cilj je da velika dospijeća ne stvaraju nagli pritisak na budžet i da država ne bude prinuđena da obezbjeđuje sredstva u nepovoljnom trenutku.

Zato kontinuirano pratimo finansijska tržišta i nastojaćemo da koristimo povoljne tržišne trenutke za obezbjeđivanje potrebnih sredstava. Istovremeno, nastavljamo da diverzifikujemo izvore finansiranja kroz domaće i međunarodno tržište, saradnju sa međunarodnim finansijskim institucijama i druge raspoložive povoljne aranžmane. Time smanjujemo zavisnost od jednog tržišta ili instrumenta i stvaramo veću fleksibilnost u pogledu cijene, ročnosti i trenutka obezbjeđivanja sredstava.

Naravno, cijena finansiranja ne zavisi samo od naših odluka. Na nju utiču globalne kamatne stope, monetarna politika vodećih centralnih banaka, kretanja na međunarodnim finansijskim tržištima, ali i geopolitička dešavanja. Kao mala i otvorena ekonomija, Crna Gora na te okolnosti ne može uticati. Ono na šta možemo da utičemo jeste kako tržište procjenjuje rizik naše države.

Upravo zato su odgovorna fiskalna politika, stabilnost javnih finansija, ekonomski rast i unapređenje kreditnog rejtinga od posebnog značaja. Bolji kreditni rejting znači nižu percepciju rizika i jaču poziciju Crne Gore prilikom obezbjeđivanja sredstava. Ne možemo određivati cijenu novca na međunarodnom tržištu, ali možemo učiniti sve da Crna Gora, u datim tržišnim okolnostima, dobije najbolje moguće uslove finansiranja.

Važno je naglasiti i da Crna Gora ostvaruje suficit tekuće budžetske potrošnje. To znači da se kreditni aranžmani neće sklapati za finansiranje tekuće potrošnje, već za refinansiranje ranije preuzetih obaveza i finansiranje razvojnih i infrastrukturnih projekata.

Naš cilj, dakle, nije da dug samo prenosimo sa jedne generacije na drugu, već da njime aktivno upravljamo, smanjujemo rizik i troškove finansiranja i istovremeno stvaramo uslove za snažniji ekonomski rast. Odgovornost prema budućim generacijama upravo znači da danas vodimo računa ne samo o tome po kojoj cijeni i na koji rok se obezbjeđuju sredstva već, prije svega, i za šta se ona koriste.

 Bankar: Privrednici kao jedan od ključnih uslova za nova ulaganja navode predvidivost poreskog i regulatornog sistema. Može li Ministarstvo garantovati stabilnije poslovno okruženje i obezbijediti da važne poreske promjene budu najavljene dovoljno rano kako bi kompanije mogle odgovorno da planiraju?

 Vuković: Predvidivost poreskog i regulatornog sistema nije samo zahtjev privrede već i jasan interes države. Bez stabilnog poslovnog ambijenta nema dugoročnih investicija, novih radnih mjesta niti pouzdane i održive poreske baze. Zato je opredjeljenje Ministarstva da se ključne poreske promjene planiraju u okviru srednjoročnih strateških dokumenata, uz prethodnu analizu njihovih fiskalnih, ekonomskih i distributivnih efekata, konsultacije sa zainteresovanim stranama i odgovarajuće rokove za prilagođavanje.

U periodu intenzivnog usklađivanja sa pravnom tekovinom EU i primjene novih međunarodnih standarda, preuzeli smo obavezu da sve poreske promjene budu snažno opravdane, proporcionalne cilju i najavljene transparentno i pravovremeno.

Stabilnost poslovnog okruženja ne zavisi samo od visine poreskih stopa. Jednako su važni jednostavnost procedura, ujednačena primjena propisa, pravna sigurnost i efikasna poreska administracija. Implementacija IRMS-a predstavlja jednu od najznačajnijih reformi u ovoj oblasti, jer treba da omogući brže postupke, kvalitetnije usluge poreskim obveznicima, veću transparentnost i efikasniju kontrolu.

Naš cilj je konkurentan, pravičan i stabilan poreski sistem, a kontinuiran i otvoren dijalog sa privredom nikada ne izostaje i uvijek je dio procesa usklađivanja sa tekovinom EU, izrade važnih strateških dokumenata, ali i propisa koji će uticati na poslovni ambijent.

 Bankar: Približavanje članstvu u Evropskoj uniji donosi pristup većem tržištu i fondovima, ali i nove obaveze za državni budžet i finansijski sistem. Koje promjene će građani i privreda najprije osjetiti i koliko je Crna Gora finansijski spremna za članstvo?

Vuković:  Članstvo u Evropskoj uniji za građane značiće više mogućnosti za obrazovanje, rad i mobilnost, ali i postepeno podizanje kvaliteta javnih usluga, infrastrukture, zaštite potrošača i životne sredine. Za privredu ono donosi pristup jedinstvenom evropskom tržištu, veću pravnu sigurnost, jednostavnije prekogranično poslovanje i znatno veći pristup evropskim fondovima. Istovremeno, kompanije će morati brže da se prilagođavaju evropskim pravilima u oblastima konkurencije, državne pomoći, zaštite životne sredine, digitalizacije, izvještavanja i oporezivanja.

Članstvo podrazumijeva i obavezu Crne Gore da doprinosi budžetu Evropske unije. Prema važećem sistemu sopstvenih sredstava EU, doprinos država članica obuhvata tradicionalna sopstvena sredstva, prije svega carine na uvoz iz trećih zemalja, sredstva zasnovana na harmonizovanoj osnovici PDV-a, doprinos po osnovu nerecikliranog plastičnog ambalažnog otpada i sredstva zasnovana na bruto nacionalnom dohotku (BND). Kod tradicionalnih sopstvenih sredstava država zadržava 25 odsto naplaćenih prihoda kao naknadu troškova naplate, dok ostatak uplaćuje u budžet EU.

Opšta procjena je da doprinos država članica iznosi približno jedan odsto njihovog BND-a. Precizan iznos obaveze Crne Gore utvrdiće se kada budu poznati svi parametri obračuna i konačna struktura narednog višegodišnjeg finansijskog okvira EU za period 2028–2034. U okviru reforme sistema na nivou EU razmatra se i uvođenje novih izvora sopstvenih sredstava zasnovanih na CBAM-u, ETS-u, nesakupljenom elektronskom otpadu, akcizama na duvan i korporativnom doprinosu. Ipak, sredstva zasnovana na BND-u predstavljaju balansirajući instrument, pa promjena strukture izvora ne bi trebalo sama po sebi da dovede do značajnije promjene ukupnog doprinosa. Najvažnije je da ne posmatramo samo koliko će Crna Gora uplaćivati u budžet EU, već koliko će joj sredstava biti dostupno.

Očekujemo da Crna Gora bude izraziti neto korisnik evropskog budžeta, odnosno da prilivi višestruko premaše naš doprinos. Prema predlogu nove finansijske perspektive za period 2028–2034, za Crnu Goru je namijenjen okvir od približno 3,2 milijarde eura.

To predstavlja izuzetnu razvojnu priliku, ali korišćenje sredstava neće biti automatsko, već će zavisiti od kvaliteta projekata, administrativnih kapaciteta i sposobnosti države i lokalnih samouprava da sredstva blagovremeno ugovore i efikasno realizuju.

Crna Gora se za članstvo priprema kroz unaprijeđeno srednjoročno budžetsko planiranje, usklađivanje poreskog, carinskog i statističkog sistema, unapređenje upravljanja evropskim sredstvima i jačanje kontrolnih mehanizama. Troškovi prilagođavanja postoje, ali ih treba posmatrati kao ulaganje u pristup mnogo većem tržištu, snažnijim institucijama i značajnim razvojnim fondovima. Naš cilj je da Crna Gora članstvo dočeka ne samo formalno i pravno spremna već i sposobna da njegove ekonomske i finansijske mogućnosti koristi od prvog dana.