Iako Direktiva (EU) 2024/1069 formalno obavezuje samo države članice Evropske unije, njeni standardi postaće dio pravne tekovine koju će morati da usvoji i Crna Gora u okviru pregovora o članstvu u EU, prije svega kroz poglavlja 23 i 24 koja se odnose na pravosuđe, temeljna prava i vladavinu prava.

ŠTA SU SLAPP TUŽBE?

SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation) predstavljaju strateške tužbe protiv učešća javnosti. Riječ je o sudskim postupcima čiji stvarni cilj nije zaštita ugleda ili nekog drugog prava tužioca, već zastrašivanje, finansijsko iscrpljivanje i ućutkivanje onih koji govore o pitanjima od javnog interesa.

Najčešće ih pokreću političari, državni funkcioneri, velike kompanije, poslovni ljudi ili druge uticajne osobe protiv novinara, urednika, medijskih kuća, nevladinih organizacija, aktivista ili uzbunjivača.

Suština SLAPP tužbi nije nužno da tužilac dobije spor, već da tuženi godinama troši vrijeme, novac i resurse na vođenje sudskih postupaka, plaćanje advokata i odbranu od velikog broja tužbi. Takvi postupci često proizvode efekat autocenzure, jer mnogi novinari i mediji odustaju od istraživanja tema koje bi mogle dovesti do novih sudskih procesa.

Upravo zbog sve češće zloupotrebe sudskih postupaka protiv istraživačkih novinara, Evropska komisija je još 2022. godine predložila donošenje zajedničkih evropskih pravila, koja su dvije godine kasnije pretočena u obavezujuću direktivu.

ŠTA DONOSI NOVA EU DIREKTIVA?

Direktiva (EU) 2024/1069 stupila je na snagu 6. maja 2024. godine, a državama članicama dat je rok do 7. maja 2026. da njene odredbe prenesu u nacionalna zakonodavstva.

Direktiva uvodi nekoliko potpuno novih mehanizama zaštite.

Najvažnija novina jeste mogućnost da sud već na samom početku postupka odbaci tužbu ukoliko procijeni da je riječ o očigledno neosnovanom ili zloupotrebljavajućem postupku. Na taj način sprječava se da novinari godinama vode sporove koji predstavljaju vid pritiska, a ne stvarnu zaštitu prava.

Istovremeno, direktiva predviđa da tužilac može biti obavezan da plati kompletne troškove postupka, uključujući troškove advokata druge strane, ukoliko sud utvrdi da je riječ o SLAPP tužbi. Državama članicama ostavljena je mogućnost da uvedu i dodatne finansijske sankcije protiv onih koji zloupotrebljavaju sudove radi zastrašivanja učesnika u javnoj debati.

Žrtvama SLAPP tužbi omogućava se i da traže naknadu materijalne i nematerijalne štete koju su pretrpjele zbog vođenja takvih postupaka.

Direktiva štiti širok krug osoba koje učestvuju u javnoj raspravi – novinare, urednike, izdavače, medijske kuće, istraživače, profesore, umjetnike, aktiviste, organizacije civilnog društva, uzbunjivače i branioce ljudskih prava.

ŠTA EVROPSKA UNIJA OČEKUJE OD CRNE GORE?

Iako Crna Gora još nije članica Evropske unije, od nje se očekuje da do pristupanja uskladi svoje zakonodavstvo sa evropskim pravilima.

To praktično znači da će država morati da uvede mehanizme kojima će se prepoznati i spriječiti zloupotreba sudskih postupaka protiv novinara i drugih učesnika u javnom životu.

Jedan od ključnih zahtjeva odnosi se na mogućnost ranog odbacivanja očigledno neosnovanih tužbi, čime bi se spriječilo višegodišnje vođenje postupaka čiji je cilj isključivo pritisak na medije.

Evropska komisija takođe očekuje da Crna Gora uvede efikasne sankcije protiv zloupotrebe prava na pristup sudu, da omogući naknadu štete žrtvama SLAPP tužbi, organizuje specijalizovane obuke za sudije kako bi mogli da prepoznaju ovakve postupke, ali i da vodi posebnu evidenciju o broju i ishodu SLAPP predmeta.

U okviru zajedničkog programa Evropske unije i Savjeta Evrope, tokom 2025. godine u Podgorici održane su stručne radionice za predstavnike pravosuđa i državnih institucija upravo sa ciljem upoznavanja sa evropskim anti-SLAPP standardima i pripreme za njihovu buduću primjenu.

DIREKTIVA POSTOJI, ALI PRIMJENA KASNI

Iako je rok za prenošenje Direktive u nacionalna zakonodavstva istekao 7. maja 2026. godine, njena primjena u Evropi još nije zaživjela u punom kapacitetu.

Prema podacima evropskih novinarskih organizacija i Koalicije CASE, nijedna država članica nije do isteka roka u potpunosti prenijela Direktivu u svoje zakonodavstvo.

Francuska i Malta napravile su određene korake i djelimično uskladile propise sa evropskim pravilima, dok je veliki broj država tek započeo zakonodavne procedure.

Zbog kašnjenja, novinarske organizacije pozvale su Evropsku komisiju da protiv država koje nijesu ispunile obaveze pokrene postupke zbog nepoštovanja evropskog prava.

ITALIJA – SIMBOL SLAPP TUŽBI U EVROPI

Italija se godinama smatra jednom od evropskih država sa najvećim brojem SLAPP tužbi protiv novinara.

Brojni istraživački novinari godinama vode desetine postupaka koje protiv njih pokreću političari, biznismeni i organizovani kriminal. Upravo zbog velikog broja ovakvih slučajeva Italija se često navodi kao primjer zbog kojeg je Evropska unija odlučila da uvede jedinstvena pravila zaštite.

Posebnu pažnju evropske javnosti izazvao je slučaj ubijene malteške istraživačke novinarke Daphne Caruane Galizije, protiv koje je u trenutku ubistva bilo pokrenuto više desetina sudskih postupaka. Taj slučaj dodatno je ubrzao evropske inicijative za usvajanje anti-SLAPP zakonodavstva.

PROBLEM RASTE IZ GODINE U GODINU

Prema posljednjem izvještaju međunarodne Koalicije CASE, od 2010. godine do danas u Evropi je evidentirano najmanje 1.303 SLAPP predmeta.

Samo tokom 2024. godine registrovano je 167 novih slučajeva.

SLAPP tužbe evidentirane su u 43 evropske države, a među njima se prvi put nalazi i Crna Gora.

Izvještaj pokazuje da se ovakve tužbe više ne zasnivaju isključivo na navodnoj povredi ugleda ili kleveti. Sve češće se kao osnov koriste propisi o zaštiti podataka, autorskim pravima, poslovnim tajnama ili drugim oblastima prava kako bi se otežao rad istraživačkih novinara.

ŠTA ĆE SE PROMJENITI ZA CRNOGORSKE MEDIJE?

Ukoliko Crna Gora uskladi zakonodavstvo sa evropskim standardima, novinari i medijske kuće mogli bi po prvi put dobiti efikasan mehanizam zaštite od zloupotrebe sudskih postupaka.

To znači da bi sud mogao da već na početku odbaci očigledno neosnovanu tužbu, umjesto da novinar ili redakcija godinama vode skup i iscrpljujući sudski spor.

Istovremeno, oni koji budu zloupotrebljavali sudove radi pritiska na medije mogli bi snositi ozbiljne finansijske posljedice, uključujući plaćanje svih troškova postupka i naknadu štete osobama koje su bile meta takvih tužbi.

Za zemlju koja pregovara o članstvu u Evropskoj uniji, uvođenje anti-SLAPP mehanizama neće predstavljati samo ispunjavanje jedne evropske obaveze, već i važan test spremnosti pravosuđa da zaštiti slobodu izražavanja, istraživačko novinarstvo i pravo javnosti da bude informisana o pitanjima od javnog interesa.

TEKST JE IZRAĐEN U OKVIRU PROJEKTA “ŠTA GRAĐANI DOBIJAJU ULASKOM CRNE GORE U EVROPSKU UNIJU“, KOJI JE PODRŽAN OD FONDA ZA PODSTICAJ MEDIJSKOG PLURALIZMA MINISTARSTVA – MINISTARSTVA KULTURE I MEDIJA CRNE GORE.