Video
Pošto je 16 godina, tokom i nakon iransko-iračkog rata, veći dio osamdesetih godina bio na čelu IRGC-a, a skoro četvrt vijeka proveo u još jednoj ključnoj državnoj instituciji, Rezai je sada sekretar Vrhovnog savjeta za nacionalnu bezbjednost, čime se našao u središtu odlučivanja o ratu, nuklearnim pregovorima i odnosima sa stranim silama.
Nakon ubistva vrhovnog vođe ajatolaha Alija Hamneija i dolaska njegovog sina Modžtabe na njegovo mjesto, Rezaijevo imenovanje vraća u prvi plan ličnost čija karijera obuhvata gotovo čitavu istoriju Islamske Republike.
Od aktiviste u borbi protiv šaha do komandanta IRGC-a
Rođen 1954. u jugozapadnom gradu Mesdžed Soleiman, u porodici Bahtijara, Rezai se još kao tinejdžer uključio u opozicione aktivnosti protiv šaha Mohamada Reze Pahlavija.
Početkom sedamdesetih godina uhapsila ga je šahova obavještajna služba SAVAK i zatvorila u Ahvazu. Bio je i član Mansuruna, ilegalne islamističke militantne grupe čiji su članovi kasnije imali ulogu u formiranju revolucionarnog bezbjednosnog establišmenta.
Nakon Islamske revolucije 1979. , Rezai je učestvovao u osnivanju IRGC-a, ušao u njegov centralni savjet i učestvovao u pisanju osnivačke povelje.
Vrhovni vođa ajatolah Ruholah Homeini, osnivač Islamske Republike, u septembru 1981. postavio je Rezaija, koji je tada imao samo 27 godina, za glavnokomandujućeg IRGC-a.
Godine u IRGC-u
Rezai je komandovao IRGC-om od 1981. do 1997., nadgledajući njegove operacije tokom većeg dijela osmogodišnjeg rata sa Irakom.
Pod njegovim rukovodstvom, IRGC se razvio iz revolucionarne vojne snage u širu vojnu i bezbjednosnu instituciju, proširivši svoje organizacione kapacitete i uticaj.
Rezai je postao jedna od glavnih figura u donošenju vojnih odluka tokom rata, radeći uz najviše komandante i političke zvaničnike, među kojima je bio i tadašnji predsjednik Ali Akbar Hašemi Rafsandžani.
Njegov vojni učinak je, međutim, kontroverzan.
Jedna od najspornijih epizoda bila je operacija Karbala-4, pokrenuta u decembru 1986. Iranska ofanziva, čiji je cilj bio da probije iračku odbranu kod Basre, završila se velikim iranskim gubicima, pošto su iračke snage očigledno predvidjele napad.
Rezai je 2018. godine izjavio da je operacija bila obmana s ciljem pripreme terena za kasniju ofanzivu Karbala-5. Njegove izjave izazvale su kritike veterana, porodica poginulih i bivših vojnika. Kasnije je pojasnio da je Karbala-4 prvobitno bila prava operacija, koja je potom iskorišćena za obmanjivanje iračkih snaga.
Zamjena uniforme politikom
Rezai se povukao sa mjesta komandanta IRGC-a 1997., a naslijedio ga je Jahja Rahim Safavi. Međutim, odlazak sa vojnog vrha nije značio i izlazak iz establišmenta.
Hamnei ga je postavio za sekretara Savjeta za procjenu cjelishodnosti, državne institucije zadužene za rješavanje sporova između parlamenta i Savjeta čuvara, ustavnog tijela koje nadzire zakonitost u Iranu, kao i za savjetovanje o široj politici zemlje.
Tu funkciju obavljao je skoro 24 godine, do 2021.
U tom periodu Rezai je pokušavao da se afirmiše i kao politička ličnost na nacionalnom nivou. Četiri puta se kandidovao za predsjednika, 2005, 2009, 2013. i 2021. godine, ali nikada nije pobijedio.
Uprkos dugogodišnjim pozicijama u establišmentu, Rezai nije uspio da izgradi značajnu biračku bazu. Na glasanju 2021. godine dobio je oko 3,4 miliona glasova, iza pobjednika Ebrahima Raisija, koji je osvojio više od 18 miliona, na izborima koji su imali jednu od najnižih izlaznosti u istoriji Islamske Republike.
Nakon Raisijeve pobjede, Rezai je postavljen za potpredsjednika za ekonomska pitanja i na toj poziciji ostao do 2023. godine. Njegov relativno kratak mandat nije ga afirmisao kao značajnog kreatora ekonomske politike, sa čim se dugo mučio.
Još 2015. godine predložio je neobičnu strategiju: ako Amerika napadne, Iran bi u prvoj sedmici uzeo 1.000 talaca i za svakog tražio milijarde dolara. Tvrdio je da bi takva šema „riješila naše ekonomske probleme“. Ideja da Iran može jednostavno da se otkupninom izvuče iz finansijske krize ubrzo je postala predmet podsmijeha.
Optužbe za bombaški napad na AMIA
U zemlji je Rezai poznata ličnost već decenijama. Međunarodno, međutim, njegov profil oblikuje navodna povezanost sa bombaškim napadom 1994. godine na jevrejski centar Argentinsko-izraelskog udruženja (AMIA) u Buenos Ajresu, u kojem je poginulo 85 ljudi, dok su stotine ranjene.
Argentinski tužioci optužili su za umiješanost nekoliko visokih iranskih zvaničnika, među njima i Rezaija, koji je u to vrijeme bio komandant IRGC-a.
Interpol je 2007. godine, na zahtjev Argentine, izdao crvenu potjernicu protiv njega i još pet osumnjičenih. Potjernica je i dalje na snazi. Rezai i iranske vlasti odbacuju optužbe.
Crvena potjernica je međunarodni zahtjev za lociranje i privremeno hapšenje osobe do okončanja sudskog postupka. Ona ne predstavlja osudu niti međunarodni nalog za hapšenje.
Povratak u bezbjednosni establišment
Rezaijev povratak u središte moći ubrzan je nakon ubistva Alija Hamneija u američko-izraelskim udarima u februaru 2026. godine i imenovanja Modžtabe Hamneija za novog vrhovnog vođu Irana.
U martu je novi vrhovni vođa imenovao Rezaija za svog vojnog savjetnika.
Značajnija imenovanja uslijedila su u avgustu. Modžtaba Hamnei odredio je Rezaija za svog predstavnika u Vrhovnom savjetu za nacionalnu bezbjednost. Dan kasnije, predsjednik Masud Pezeškijan imenovao ga je za sekretara Savjeta, umjesto Mohameda Bagera Zolkadra.
Vrhovni savjet za nacionalnu bezbjednost koordinira iransku odbrambenu i bezbjednosnu politiku, okupljajući visoke vojne, političke i vladine zvaničnike. Da bi njegove odluke stupile na snagu, mora ih odobriti vrhovni vođa.
Iako predsjednik formalno predsjedava Savjetom, njegov sekretar ima centralnu ulogu u oblikovanju dnevnog reda, koordinaciji rada i nadzoru nad sprovođenjem odluka. U praksi, sekretar može imati znatan operativni uticaj, naročito kada je ujedno i jedan od predstavnika vrhovnog vođe u Savjetu.
Rezai je imenovan u trenutku kada se Iran suočavao sa presudnim odlukama o ratu, Ormuskom moreuzu i budućnosti pregovora sa Vašingtonom.
Rezaijeva nova funkcija brzo je prerasla okvire koordinacije unutrašnje bezbjednosti.
Krajem oktobra, potpredsjednik SAD Džej Di Vens (JD Vance) poslao mu je pismo kojim je želio da ispita mogućnost ponovnog pokretanja pregovora sa Iranom. Vens je navodno naglasio da bi svaki diplomatski proces morao da obuhvati i iranski nuklearni program.
Izbor primaoca izazvao je podozrenje. Umjesto da pismo uputi predsjedniku parlamenta Mohamedu Bageru Kalibafu, koji se tokom rata nametnuo kao glavni iranski pregovarač, Vašington se obratio Rezaiju, koji je neposredno institucionalno povezan sa Modžtabom Hamneijem.
Rezai se ujedno pojavio kao centralna figura u nuklearnoj diplomatiji Teherana, pošto se to pitanje sve više rješava u okviru Vrhovnog savjeta za nacionalnu bezbjednost.
Njegovo međunarodno angažovanje proširilo se i na Moskvu. Nakon telefonskog razgovora sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom, Rezai je 5. novembra otputovao u Moskvu, prenio poruku vrhovnog vođe i razgovarao o regionalnoj bezbjednosti i bilateralnoj saradnji.
Rezai naspram Kalibafa
Rezaijev uspon otvorio je pitanja o položaju Kalibafa, koji je u ranoj fazi rata bio jedna od najistaknutijih iranskih političkih figura.
Obojica imaju vojnu prošlost, iako Rezai pripada starijoj generaciji komandanata IRGC-a. On je bio glavnokomandujući te snage dok je Kalibaf napredovao kroz njene redove.
Kalibaf je zadržao funkciju predsjednika parlamenta i ulogu u vođenju iranske pregovaračke delegacije u razgovorima sa SAD o okončanju rata, koji je sada u devetom mjesecu. Međutim, imenovanjem na novu funkciju Rezai je dobio poseban kanal moći, naročito u koordinaciji bezbjednosne politike i komunikaciji sa vrhovnim vođom.
Hamidreza Azizi iz Krizne grupe rekao je za Radio Farda (Iranski servis RSE) da su Rezaija podržali ljudi bliski Modžtabi Hamneiju koji nijesu bili zadovoljni Kalibafovim vođenjem pregovora i željeli su nekoga ko može da ujedini različite grupe, naročito vojsku.
Rezaijev povratak stoga ukazuje na rast značaja bezbjednosnog establišmenta u oblikovanju političkog i diplomatskog pravca Irana tokom rata.
Preporučeno
Ostaje nejasno da li će on postati glavni strateški donosilac odluka u zemlji. Međutim, nakon decenija provedenih između vojne komande, političkih institucija i vlade, Rezai je još jednom obezbijedio mjesto u središtu strukture moći Islamske Republike.
