Iako se pletenje dugo smatralo hobijem za starije osobe, danas sve više stručnjaka i korisnika prepoznaje ovu aktivnost kao legitiman alat za poboljšanje mentalnog zdravlja. Lična iskustva i preliminarne naučne studije pokazuju da pletenje, kao i heklanje, može pomoći u regulaciji emocija i otklanjanju štetnih navika – od grickanja noktiju i prekomjernog skrolovanja po društvenim mrežama, do ozbiljnijih problema poput zloupotrebe droga, piše BBC.

Pletenje: Više od hobi aktivnosti

“Postoji određeni “skok vjere” koji ljudi moraju napraviti kako bi povjerovali da pletenje može pomoći kod ozbiljnih trauma poput PTSP-a ili poremećaja ishrane”, objašnjava Karl Birmingem, profesor psihijatrije na Univerzitetu u Birtanskoj Kolumbiji. Ipak, mnogima je taj “skok vjere” vrijedan. Pletenje je jeftino, prenosivo i, da budemo iskreni, jedine neželjene “nuspojave” su višak pletenih kapa.

Naučna istraživanja i pletenje

Uprkos sve većoj popularnosti, pletenje dugo nije dobijalo ozbiljnu pažnju u naučnim krugovima. Betsan Corhil, lajfkouč i edukovana fizioterapeutkinja, koja je koautorka studije o terapijskim učincima pletenja, ističe da su naučnici obično otvoreni za “bilateralne, ritmične, psihosocijalne intervencije” u mentalnom zdravlju, ali kad se spomene “pletenje”, entuzijazam često nestaje. Mia Hobs, klinička psihološkinja iz Londona i voditeljka podkasta o mentalnim koristima pletenja, smatra da je razlog istorijsko shvatanje pletenja kao aktivnosti namijenjene prvenstveno ženama.

Utjecaj pletenja na emocionalnu regulaciju

Profesor Birmingem je zagovornik pletenja još od 2009. godine, kada je istraživao učinak te aktivnosti u centru za liječenje mladih žena sa teškim poremećajima ishrane, uključujući anoreksiju i bulimiju.

“Pratile su strogi protokol, što je uključivalo povećan unos hrane, a to je za njih bilo vrlo stresno”, objašnjava Birmingem. Ipak, učinak pletenja na smanjenje njihove tjeskobe bio je “izvanredan” – oko 75% učesnica priznalo je da im pletenje pomaže da smanje zabrinutost u vezi sa hranom.

Kako pletenje smanjuje stres?

Pletenje ima snažan učinak jer ponavljajući pokreti ruku aktiviraju obje strane mozga, što doprinosi smanjenju stresa i umirivanju uma. Birmingem upoređuje ponavljajuće pokrete kod pletenja sa terapijom EMDR (desenzibilizacija i reprocesiranje pokretom očiju), koja se koristi kod PTSP-a i anksioznosti.

“Znamo da ponavljajući pokreti mogu aktivirati parasimpatički nervni sistem, koji pomaže tijelu da se smiri nakon stresa”, pojašnjava Hobs.

Preliminarna istraživanja pomoću EEG-a sugerišu da pletenje može smanjiti aktivnost u djelovima mozga povezanima sa stresom, poput insule i amigdale.

Pletenje kao alat za prestanak loših navika

Pletenje može pomoći u borbi protiv zavisnosti i štetnih navika na dva načina: pomaže da se obrade negativne emocije koje pokreću naviku i drži ruke zauzetim.

“Mnoge osobe koje se bave pletenjem kažu da im omogućava da se nose sa osjećajem stresa, pri čemu se on ne narasta do nepodnošljivog nivoa”, objašnjava Hobs.

Pletenje se može koristiti kao terapija zamjene navika, gdje štetna aktivnost biva zamijenjena zdravom. Poznata priča uspjeha je Loes Venstra iz Nizozemske, koja je isplela više od 550 džempera kako bi kontrolisala svoju zavisnost od cigareta. Slična iskustva ima i Kejsi iz Kalifornije, koja je imala 46-godišnju zavisnost. Nakon neuspješnih pokušaja prestanka različitim metodama, upisala je kurs pletenja. Pletenje joj je postalo savršena zamjena za pušenje – “zadovoljilo je taj osjećaj ponavljanja i rituala”, kaže Kejsi. Tri sedmice nakon početka, umjesto da zapali cigaretu, uzela bi da plete i stres bi nestao. Danas je više od dvije godine bez cigareta, a pletenje je sastavni dio njenog života.

Studije i dokazi

Studije sprovedene u centrima za liječenje zavisnosti pokazuju obećavajuće rezultate. Na primjer, studija iz 2024. godine pokazala je da su žene koje su učestvovale u programu “knit to quit” pušile manje cigareta, iako nije moguće sa sigurnošću reći da je pletenje jedini razlog.

Pletenje takođe može pomoći u kontroli maničnih i kompulsivnih navika, kao što su čupanje kose, čeprkanje po koži, besmisleno skrolovanje po društvenim mrežama ili prejedanje od dosade. Ipak, formalnih naučnih studija o ovim primjenama još uvijek nema.

Nije za svakoga

Iako mnogi tvrde da pletenje može smanjiti krvni pritisak ili usporiti kognitivni pad, takve tvrdnje još nisu naučno dokazane. Studije koje se često spominju, poput onih Herberta Bensona, nisu uključivale pletenje, a povezanost s Alchajmerom ili demencijom takođe nije jasna – možda stariji ljudi pletenjem održavaju aktivnost, a ne obrnuto.

Važno je razlikovati pletenje i učenje pletenja. Učenje može biti frustrirajuće i zahtijeva strpljenje, dok sam čin pletenja može dovesti do osjećaja “flowa”. Stručnjaci savjetuju pridruživanje lokalnim grupama za pletenje, koje pružaju podršku i savjete kod problematičnih detalja u savlađivanju ove vještine.

Za one koji nemaju manuelnu spretnost ili žele sličan učinak bez komplikacija, Birmingem preporučuje “brojanice” ili druge slične fidget igračke, koje takođe angažuju ruke i mozak. Ključ je koristiti obje ruke kako bi se postigao puni učinak.