Od NJEGOŠA do ĐURIŠIĆA – spomenik za pola biografije

Božović je zatražila da nadležni organi, u skladu sa Zakonom o spomen-obilježjima, pokrenu proceduru kako bi se prijedlog o spomeniku Divni Veković, koju u obrazloženju predstavlja kao „prvu ljekarku u Crnoj Gori i jednu od najznačajnijih žena u istoriji naše države“, našao na decembarskoj sjednici Skupštine opštine Berane.

Istoričar Vukota Vukotić kaže za Pobjedu da je inicijativa o podizanju spomenika Divni Veković „još jedan primjer prekrajanja crnogorske prošlosti“.

“Ovime se opet pokušava uniziti partizanska borba kao autentični i jedini antifašistički pokret na prostoru bivše Jugoslavije. Kao što smo imali spomenik Pavlu Đurišiću, još prije ploču Puniši Račiću, sada imamo novu inicijativu NSD-a oko Divne Veković. Cilj je da se javnosti nametne novi istorijski narativ, bez ikakvih dokaza i krivljenjem činjenica. Otuda dodjeljivanje epiteta Divni Veković velike humanitarke i doktorke, iako je bila samo babica”, ocjenjuje Vukotić.

Prema njegovim riječima, najvažnije je to što se inicijativom „želi uspostaviti praksa podizanja spomenika onima koji to ne zaslužuju“.

“Nikako ne možemo preći preko kolaboracije koju je Divna imala sa okupatorom tokom Drugog svjetskog rata. Najbolji primjer toga je njen tekst „Zaostro“, u kojem se divi liku Pavla Đurišića. Iz ovog teksta se vidi da je autorka vrlo skromnog literarnog kapaciteta, što se ne bi očekivalo od nekog ko je školovan na Sorboni, kako joj piše u zvaničnoj biografiji”, kaže Vukotić za Pobjedu.

Ne spori se znanje, spori se djelovanje

Antifašisti Cetinja inicijativu ocjenjuju kao „pokušaj ideološke rehabilitacije četničkog pokreta kroz selektivno predstavljanje istorijskih činjenica“. Iz te organizacije ističu da niko ne spori obrazovanje, stručne domete i prevodilački rad Divne Veković, ali da se ona ne može predstavljati isključivo kao prva ljekarka „uz potpuno prećutkivanje njenog političkog i ideološkog angažmana tokom Drugog svjetskog rata“.

O tom periodu obrazloženje inicijative koju je podnijela Jelena Božović, ne govori ništa. U biogramu priloženom uz doktorsku disertaciju „Diskursi o ženama Boke Kotorske: rodni identiteti (1815–2015)“, koju je Ervina Dabižinović odbranila 2017. na Univerzitetu u Novom Sadu, navodi se da se Veković 1941. „vraća u Crnu Goru i uključuje u ratna dešavanja; piše za Glas Crnogorca do kraja rata“. „Glas Crnogorca“ je tokom italijanske okupacije izlazio na Cetinju kao kolaboracionistički list.

Na jedan njen tekst iz tog lista ukazali su Antifašisti Cetinja. Riječ je o tekstu „Zaostro“, objavljenom, kako navode, 19. decembra 1942, u kojem Veković, prema njihovim navodima, Pavla Đurišića naziva četničkim šefom, a njegov pohod „slavnim i Bogom blagoslovenim“, uz podršku akciji protiv navodnih „jevrejskih agenata“ koje, kako tvrde, naziva „jevrejskim krvopijama“.

Prema istom biogramu, Veković je 1945. zarobljena u zbjegu sa grupom ljudi koji su pripadali četničkom pokretu i ubijena na Zidanom Mostu.

„Prva ljekarka“ bez potvrde

Božović navodi da je Veković u Francuskoj „završila babičku školu, a stekla je i obrazovanje iz stomatologije“, te da je 1926. u Beogradu odbranila doktorat iz književnosti. Diploma medicinskog fakulteta se ne pominje, ali je zaključak da je bila „prva ljekarka u Crnoj Gori“.

Božović

U disertaciji Dabižinović, Veković je predstavljena kao „prva školovana babica i dentistkinja, doktorka književnosti i prva prevoditeljka Njegoševog Gorskog vijenca na francuski jezik“, koji je objavila 1917. u Parizu. „Mora se uzeti u obzir da službenu potvrdu podatka o upisu na medicinu nisam pronašla“, piše autorka, navodeći da je podatak o stipendiji za studije medicine dala uža porodica. Preko knjige Vukosava Raketića „Divna Veković, heroina velikog srca“ prenosi i stav publiciste Mihaila Miljanića, autora knjige „Crnogorski ljekari do 1918“, da Veković „nije završila medicinski fakultet već dentističku (zubarsku) školu pri medicinskom fakultetu na Sorboni“.

Trg Varnavi: Sve po zakonu

Kakva god bila sudbina inicijative Jelene Božović, o njoj neće odlučivati samo Berane. Spomen-obilježje ne može biti podignuto bez saglasnosti Ministarstva kulture, a mišljenje daje njegova Komisija za spomen-obilježja. Šta ta saglasnost znači u praksi, pokazuju Pljevlja, gdje se, uz sve dozvole, gradi spomenik patrijarhu koji je javno hvalio Hitlera.

Radovi na Trgu patrijarha Varnave, uz Crkvu Svete Petke, počeli su 7. novembra, nakon administrativne procedure koja je, prema riječima predsjednika opštine Pljevlja Darija Vraneša, trajala dvije i po godine. Vrijednost investicije je 531.000 eura, a radove izvodi pljevaljsko preduzeće „Ving“. Bronzani spomenik visok tri i po metra, rad vajarke Sare Nikolić, već je izliven i koštao je 112.000 eura sa PDV-om.

“Mi smo sve odradili po zakonu. Imali smo idejno rješenje, glavni projekat, reviziju glavnog projekta i sve potrebne saglasnosti”, kazao je Vraneš.

Varnava Rosić bio je na čelu Srpske pravoslavne crkve od 1930. do 1937. Prema službenom prevodu objavljenom u „Glasniku SPC“ (dvobroj 1–2 za 1937), on je u intervjuu za „Völkischer Beobachter“, zvanično glasilo Hitlerove partije, rekao da „Firer velikog njemačkog naroda vodi borbu, koja služi na korist cijelom čovječanstvu“. Kada je umro, Hitler je jugoslovenskoj vladi uputio saučešće.

Ideja o trgu nije stranačka. Prvi ju je 2019. u lokalnom parlamentu pokrenuo odbornik DPS-a, 2022. preuzele su je Demokrate, a 2023. podršku je dao i ministar finansija Aleksandar Damjanović na sastanku sa episkopom mileševskim Atanasijem. Akcija za ljudska prava (HRA), Centar za građansko obrazovanje (CGO) i ANIMA saopštili su da se ne slažu sa stavom Komisije za spomen-obilježja da Varnava ispunjava zakonske uslove.

Šta je uklonjeno, šta je zastalo

Zakon o spomen-obilježjima zabranjuje podizanje obilježja licima koja su sarađivala sa okupatorom, zastupala šovinističku i nacističku ideologiju ili su proglašena ratnim zločincima.

U Gornjem Zaostru kod Berana 2003. je po nalogu Ministarstva kulture miniran postament za spomenik Pavlu Đurišiću. Spomenik je ponovo postavljen u avgustu 2025, a otkrio ga je mitropolit Metodije. Ministarstvo je naložilo uklanjanje, protiv vlasnika imanja podnijeta je krivična prijava, a Osnovni sud u Beranama u novembru 2025. naložio je da se spomenik, premješten u manastir, privremeno oduzme.

Ploča Puniši Račiću, ubici hrvatskih poslanika u Narodnoj skupštini 1928, postavljena je 2017. u Slatini kod Andrijevice i uklonjena nakon naloga Ministarstva. U Vusanju kod Gusinja 14. avgusta 2025. uklonjena je bista Jusufu Čeliću (Isufu Kameru Čelaju), za kojeg Ministarstvo navodi da je bio saradnik okupatora. Bista je postavljena 2013. bez odobrenja, a nalog za uklanjanje iz te godine nije izvršen. Nacionalni savjet Albanaca tvrdi da je Čelić bio „borac za slobodu svog naroda“. U Petnjici je, prema tvrdnji Opštine, uklonjena tabla sa imenom Osmana Rastodera, komandanta muslimanske milicije, koju je postavio pojedinac.

Drugi prijedlozi zastali su u opštinskim savjetima. U Beranama je 2021. Savjet za davanje prijedloga naziva ulica podržao prijedloge da ulice nose imena Ratka Mladića, osuđenog za genocid, i četničkog vojvode Momčila Đujića. Opština je ocijenila da takvi prijedlozi ne ispunjavaju zakonske uslove, a reagovala je i Evropska komisija. U Nikšiću je Savjet 2023. podržao da ulice dobiju Blagoje Jovović, pripadnik Bjelopavlićke četničke brigade kojem se pripisuje atentat na Antu Pavelića, i knez Mihailo Obrenović, uz prijedlog da Ulica narodnih heroja i Partizanski put promijene nazive. Predsjednik opštine potom je rekao da Ulica narodnih heroja zadržava ime.

U Podgorici je Savjet u julu 2025. dao saglasnost da u dalju proceduru ide prijedlog funkcionera Demokrata Mitra Vukovića i Vladimira Čađenovića da ulicu dobije Pavle Bulatović, ministar unutrašnjih poslova u vrijeme deportacije izbjeglica iz BiH 1992. Izjašnjenje je od 2023. bilo odloženo dok ne stigne mišljenje Ministarstva kulture i medija. Ministarstvo je odgovorilo da nema zakonskog osnova da ga dâ i uputilo Savjet na Skupštinu Glavnog grada. Za Vukovića je Bulatović „primjer moralnosti, čestitosti i poštenja“.

U Pljevljima, gdje ulica Pavla Bulatovića postoji od 2000, lokalna vlast je 2024, bez saglasnosti Ministarstva kulture, ulicama dala imena pripadnika JNA i Vojske Jugoslavije poginulih devedesetih, među njima Branka Krvavca, poginulog na dubrovačkom ratištu 1991. Ministarstvo je potvrdilo da saglasnost nije dalo i zatražilo inspekcijski nadzor.

Pobjeda je Opštini Berane uputila pitanja o fazi postupka po inicijativi Jelene Božović i o odluci Ministarstva iz 2022. Odgovore do zaključenja ovog broja nije dobila.