Video
Eurozona se suočava sa novim ekonomskim pritiscima koji dolaze iz energetskog sektora, geopolitičke nestabilnosti i sve skupljeg finansiranja javnih dugova. To su bila neka od ključnih pitanja sastanka Eurogrupe održanog 9. novembra, na kojem su ministri finansija država članica eurozone razmatrali ekonomske izglede, inflaciju, budžetsku politiku, bankarsku stabilnost i budućnost evropskog platnog sistema.
Predsjednik Eurogrupe Kiriakos Pjerakakis upozorio je da je neizvjesnost postala novo normalno stanje globalne ekonomije, posebno zbog sukoba na Bliskom istoku i njegovih posljedica po energetska tržišta.
Kao ilustraciju nestabilnosti naveo je kretanje cijene nafte Brent, koja se tokom prethodnih deset dana približila nivou od 118 dolara za barel, da bi potom pala na oko 94 dolara, nakon što su se pojavile nade u diplomatsko rješenje sukoba.
Ipak, takva promjena cijena na tržištima ne znači da se troškovi domaćinstava mogu jednako brzo prilagoditi. Pjerakakis je upozorio da su cijene prirodnog gasa u Evropi i dalje približno tri puta više nego prije rata, dok je inflacija u eurozoni u oktobru dostigla četiri odsto.
Prema njegovim riječima, bazna inflacija za sada je ostala relativno stabilna, ali dugotrajan pritisak energetskih cijena zahtijeva oprez.
ENERGETSKI ŠOK PONOVO KOMPLIKUJE BORBU PROTIV INFLACIJE
Jedna od centralnih tema sastanka bila je procjena inflatornih kretanja i njihovog uticaja na evropsku privredu. Evropska komisija je u pripremnom dokumentu za Eurogrupu ukazala da je inflacija u eurozoni porasla sa 1,9 odsto u februaru na 3,8 odsto u septembru, prema preliminarnoj procjeni Eurostata.
Glavni pokretač rasta bili su energenti. Njihova inflacija dostigla je 18,8 odsto u septembru, nakon što je u februaru bila negativna, odnosno iznosila minus 3,1 odsto.
Istovremeno, bazna inflacija, koja isključuje cijene energije i hrane, ostala je uglavnom stabilna, u rasponu od približno 2,1 do 2,4 odsto tokom avgusta. To pokazuje da se dosadašnji energetski šok još nije u potpunosti prenio na sve kategorije proizvoda i usluga.
Međutim, Evropska komisija upozorava da bi se to moglo promijeniti ukoliko visoke cijene energenata potraju. Kompanije bi u tom slučaju mogle sve teže apsorbovati povećane troškove proizvodnje i transporta, što bi se postepeno prenijelo na krajnje potrošače.
Dodatni rizik predstavljaju cijene hrane. Iako je inflacija hrane tokom većeg dijela 2026. bila umjerena, ljetnje suše i toplotni talasi u Evropi smanjili su očekivane prinose pojedinih poljoprivrednih kultura. Evropska komisija upozorava i na moguće posljedice vremenskog fenomena El Ninjo, koji bi mogao dodatno uticati na globalnu poljoprivrednu proizvodnju i cijene prehrambenih proizvoda.
U pripremnom dokumentu Komisije navodi se da je inflacija u trećem kvartalu bila najviša u Litvaniji, 5,4 odsto, Bugarskoj, 4,9 odsto, i na Kipru, 4,6 odsto. Nasuprot tome, Estonija je zabilježila 1,7 odsto, a Malta dva odsto.
To pokazuje da energetski šok nema jednak uticaj na sve države, jer mnogo zavisi od njihove energetske strukture, potrošnje i nacionalnih mjera zaštite građana.
DRŽAVE MORAJU FINANSIRATI ODBRANU, ALI I SAČUVATI BUDŽETSKU STABILNOST
Posebno važan dio sastanka bio je posvećen finansiranju odbrane, a u razgovoru je učestvovao i generalni sekretar NATO-a Mark Rute, uz ministre finansija država EU koje nijesu članice eurozone.
Evropske države suočavaju se sa potrebom dugoročnog povećanja izdvajanja za odbranu, što predstavlja dodatni pritisak na javne finansije koje su već opterećene visokim troškovima zaduživanja i drugim budžetskim obavezama.
Pjerakakis je poručio da Evropa mora preuzeti veću odgovornost za sopstvenu bezbjednost i da će izdvajanja za odbranu morati ostati na povišenom nivou i narednih godina.
Evropska komisija u dokumentu pripremljenom za sastanak navodi da bi ukupni rashodi EU za odbranu, prema metodologiji Eurostata, mogli dostići dva odsto BDP-a 2027. godine, u poređenju sa 1,2 odsto 2021. godine.
Međutim, nije riječ samo o povećanju izdvajanja, već i o načinu na koji se taj novac troši.
Jedan od najvećih problema evropske odbrambene industrije jeste fragmentisana nabavka vojne opreme. Države često odvojeno kupuju slične sisteme, umjesto da objedine narudžbe i zajednički pregovaraju o cijenama.
Podaci Evropske komisije pokazuju da je samo 24 odsto nabavki odbrambene opreme u 2025. realizovano kroz prekograničnu saradnju, dok je dugoročni evropski cilj da taj udio dostigne 35 odsto.
Još je značajniji podatak da je čak 78 odsto glavnog naoružanja koje su članice EU uvozile u periodu 2022–2025. nabavljeno izvan Unije, uglavnom iz Sjedinjenih Američkih Država.
To je jedan od razloga zbog kojih evropske institucije žele da povećaju domaću proizvodnju vojne opreme, ojačaju lance snabdijevanja i smanje zavisnost od dobavljača izvan Evrope.
Na sastanku su izdvojena četiri pravca djelovanja: zajedničke evropske nabavke, veća ulaganja u istraživanje i nove tehnologije, nastavak podrške Ukrajini i jačanje saradnje evropske i ukrajinske odbrambene industrije, kao i mobilisanje privatnog kapitala za razvoj novih odbrambenih tehnologija.
Poseban značaj dat je malim i srednjim preduzećima i startapima koji razvijaju inovacije za vojnu industriju.
Evropska komisija je ukazala i na potrebu većih ulaganja u istraživanje i razvoj. U Evropi se za istraživanje i razvoj izdvaja oko četiri odsto nacionalnih budžeta za odbranu, dok je taj udio u SAD približno 16 odsto, a u Kini procijenjenih 14 do 15 odsto.
Pjerakakis je upozorio da povećanje vojnih rashoda dodatno opterećuje javne finansije, zbog čega je neophodno pažljivo planirati njihovo finansiranje. Podsjetio je da je državama već omogućena dodatna fiskalna fleksibilnost kroz aktiviranje nacionalne klauzule za odstupanje od fiskalnih pravila, koja važi do 2028. godine.
Poruka Eurogrupe je da povećanje bezbjednosnih izdataka mora biti praćeno efikasnijom potrošnjom, zajedničkim nabavkama i održivim finansiranjem.
DIGITALNI EURO – PREGOVORI ULAZE U ZAVRŠNU FAZU
Jedna od tema koja ima dugoročni značaj za evropski finansijski sistem jeste digitalni euro.
Ministri su informisani o napretku pregovora između Savjeta EU i Evropskog parlamenta, koji ulaze u završnu fazu, sa ciljem postizanja dogovora do kraja 2026. godine.
Digitalni euro zamišljen je kao elektronski oblik novca centralne banke, koji bi građanima omogućio plaćanje digitalnim novcem uz javnu infrastrukturu i podršku Evropske centralne banke.
Za razliku od novca na bankovnom računu, koji predstavlja potraživanje prema poslovnoj banci, digitalni euro bio bi direktna obaveza centralne banke.
Cilj je da se razvije evropska alternativa postojećim platnim sistemima, poveća sigurnost transakcija i smanji zavisnost od infrastrukture i kompanija izvan EU.
Na sastanku su razmatrane i dvije inicijative Evropske centralne banke – Pontes i Appia.
Pontes je usmjeren na povezivanje postojeće infrastrukture Eurosistema sa tehnologijama distribuiranih registara, dok je Appia dugoročniji projekat razvoja nove infrastrukture za finansijske transakcije.
Ove tehnologije mogle bi omogućiti efikasnije poravnanje finansijskih transakcija i razvoj novih oblika digitalne imovine.
Važno je, međutim, razlikovati postizanje političkog i zakonodavnog dogovora od stvarnog uvođenja digitalnog eura. Sastanak Eurogrupe nije značio da je digitalni euro već odobren za svakodnevnu upotrebu, već da pregovori ulaze u završnu fazu.
BANKE STABILNE, ALI RASTU RIZICI
Ministri su razmatrali i stanje u evropskom bankarskom sektoru, uz izvještaje predsjednice Nadzornog odbora Evropske centralne banke i predsjedavajuće Jedinstvenog odbora za rješavanje banaka.
Prema procjeni ECB-a, bankarski sektor eurozone za sada ostaje finansijski stabilan, sa dobrim kapitalnim i likvidnosnim pozicijama i uglavnom stabilnim kvalitetom aktive.
Ipak, upozoreno je na nekoliko rizika koji bi mogli uticati na poslovanje banaka.
Rastući troškovi finansiranja, veći prinosi na državne obveznice i geopolitička neizvjesnost mogu povećati pritisak na kompanije koje posluju u energetski intenzivnim sektorima i imaju osjetljive lance snabdijevanja. Ukoliko se takvi pritisci nastave, mogao bi se pogoršati kvalitet bankarskih kredita.
Posebno je izdvojena vještačka inteligencija. ECB navodi da više od 90 odsto banaka pod njenim direktnim nadzorom koristi alate vještačke inteligencije, dok 85 odsto koristi generativnu vještačku inteligenciju.
Takve tehnologije mogu unaprijediti otkrivanje prevara, procjenu kreditnog rizika i korisničke usluge, ali istovremeno povećavaju rizike od sajber napada i zavisnosti od eksternih tehnoloških provajdera.
ECB je od banaka zatražila da dostave planove za upravljanje rizicima povezanim sa naprednim modelima vještačke inteligencije. Ti planovi su predmet procjene regulatora.
Na sastanku je ukazano i na potrebu dovršetka bankarske unije, posebno u dijelu zajedničkog osiguranja depozita i obezbjeđivanja likvidnosti u slučaju propasti velike banke.
Jedinstveni odbor za rješavanje banaka upozorio je da postojeći Jedinstveni fond za rješavanje banaka raspolaže sa oko 81 milijardu eura, ali da taj iznos možda ne bi bio dovoljan u slučaju istovremenog propadanja jedne od najvećih banaka ili više banaka.
Zato se traži ratifikacija izmijenjenog ugovora Evropskog stabilizacionog mehanizma, čime bi postao dostupan dodatni zajednički zaštitni mehanizam od 68 milijardi eura.
PROMJENE NA ČELU EVROPSKE CENTRALNE BANKE
Eurogrupa je razmatrala i proces popunjavanja tri mjesta u Izvršnom odboru Evropske centralne banke.
Ovo pitanje dobija poseban značaj nakon najave predsjednice ECB-a Kristin Lagard da će napustiti funkciju 7. februara 2027. godine.
Za njenu poziciju predloženi su bivši guverner španske centralne banke Pablo Hernandez de Kos i bivši guverner holandske centralne banke Klas Knot.
Istovremeno, potrebno je popuniti i mjesto Izabel Šnabel, čiji mandat ističe 4. januara, kao i poziciju Filipa Lejna, čiji mandat završava krajem maja 2027.
Moguće je da će se o sva tri imenovanja razgovarati istovremeno na nivou evropskih lidera, kako bi se olakšalo postizanje dogovora. Konačnu odluku donosi Evropski savjet.
TROŠKOVI ZADUŽIVANJA OSTAJU VISOKI
Posebno je zanimljivo upozorenje Evropskog stabilizacionog mehanizma (ESM) da troškovi zaduživanja u eurozoni ostaju visoki i da bi takva situacija mogla potrajati.
Direktor ESM-a Pjer Gramegna ukazao je na promjenu raspoloženja investitora, koji sve više obraćaju pažnju na rizike povezane sa javnim dugom evropskih država. To se odražava na rast razlika u prinosima na državne obveznice pojedinih zemalja.
Prema njegovom upozorenju, poštovanje evropskih fiskalnih pravila važno je za očuvanje povjerenja tržišta i stvaranje prostora za reagovanje na buduće krize.
Preporučeno
Gramegna je posebno naglasio da način na koji se troši novac za odbranu može imati veliki ekonomski značaj. Prema procjeni ESM-a, oko 53 centa od svakog eura potrošenog na odbranu moglo bi se vratiti kroz veći privredni rast i poreske prihode, ukoliko su izdvajanja usmjerena na kapitalne investicije, istraživanje, razvoj i inovacije.
